Friday, January 26, 2018

SHAKESPEARE NIA MATAN-BEEN




SHAKESPEARE NIA MATAN-BEEN
Hosi: *)Ida Fitri

HA’U hapara Romeo ne’ebé lori hela namanas ninia kuda atu hasoru Juliet no husu, “Ó hatene saída maka kona-ba matan-been?”
        Montague nia oan-mane ne’e ignora, nia dada hikas filafali ninia kuda nia freiu.
        “Oh, halo-an! Tansá mak la hatan ba ha’u-nia pergunta.” Ha’u hakilar entre rai-rahun, ne’ebé suhar-sa’e ba leten.
        “Ó husu ba ema ne’ebé sala, Señora. Husu de’it mak ba Señor Brooke ka ba Señor Shakespeare,” mane ne’e hakilar hodi hateke ba kotuk. Hafoin tiha, nia hateke filafali ba dalan oin. Nia sente loos atu hasoru-malu ho feto hosi família Capulet ne’e.
***
PARESE Montague nia oan-mane ne’e loos. Señor Brooke ka Señor Shakespeare iha resposta kona-ba ha’u-nia problema. Kleur ona mak ha’u-nia kakorok ne’e nakonu-sa’e ho masin. Tuir ema sira-ne’e, ne’e tanba ha’u-nia matan-been ne’e bou-an. Halo hahan hotu-hotu sai meer. Pudin Yorkshire ha’u-nia gostu mós muda nia sabór sai masin.
        Arthur Brooke mate tiha ona, imposivel atu ha’u bá tan nia rate. Saída mak rate sira bele haktuir? Laiha, aleinde nonok ne’ebé hamtauk. Esperansa úniku ha’u-nian mak bá tan drama sira-nia palku, ne’ebé namkari iha Londres laran. Sé mak hatene, sorte mai tan ha’u, no ha’u bele hasoru Ema Ida Ibun-Rahun Mihis, naran William Shakespeare.
        Ha’u-nia pasu para iha uma-drama ida nia oin. Uma andar ida, ne’ebé halo ho ai. Iha edifisiu ne’e nia odomatatan iha liafuan hakerek, Blackfriars Theater. Ha’u hein katak, iha laran ne’ebá iha resposta ida ba ha’u-nia problema. Feto balu hatais vestidu furak no mane balu hatais kazaku, tama bá iha fatin ne’e. Ha’u hanoin espetákulu atu hahú daudaun ona.
        Oinsá mak atu hasoru ho Señor Shakespeare ne’ebé famozu ne’e?
        Mane ida tau kamiza mutin ho xapeu ho kór xokolate hasé ha’u.
        “Señora! Haree ba, hanesan ita hasoru malu dala ida tiha ona.” Hamanasa midar oan ne’e, fó-hanoin ha’u kona-ba joven mane ida ho nia kuda.
        “Romeo? Ó halo saída iha ne’e?  Ó la’ós tuir loloos tenke bá hamutuk ho Juliet ka?”
        “Ha’u hakarak atu foti lisensa hodi deskansa oituan hosi papel Romeo nian,” nia hatan ho kaman.
        “Ó rasik halo saída mak o mai fali iha fatin ne’ebé hamosu laran-nakali ne’e?
        “Hamosu laran-nakali?” Ha’u husu hikas fali ba nia, tuir loloos ne’e ninia uma ka? “Hmm. Ha’u hakarak atu hasoru Señor Shakespeare.”
        “Ha’u sente aboresidu. Dala barak ona, mate beibeik ba ema ne’ebé hanesan.”
        “Seráke ida-ne’e mak la’ós naran domin loloos ka?”
        “Ó ho ema sira temi katak buat ne’e nu’udar domin loloos, maibé ha’u ulun-fatuk moras rona pergunta anju nian. Sira groseiru loos, no halo asustu. Kada vés ha’u hakotu moris, sira sempre mai ho oin ne’ebé oin seluk.”
        Ha’u fihir ho preokupadu ba joven-mane ne’e. Maibé, ha’u nu’udar apresiadór ba domin sagradu hosi Romeo ho nia doben nian. Romanse domin nian, ne’ebé lori bá to’o rai-ku’ak. Iha dala ida, ha’u mehi atu hetan mane hanesan Romeo ne’e, tama-husu ha’u. Mane ne’ebé sei la troka ha’u maske ninia vida sai nu’udar buat-sasan taru-malu nian. Buat ida mak sai klise loos, maibé triste tebes duni.
        Mane-klosan iha ha’u-nia sorin ne’e tata nia ibun-kulit kraik. Ha’u hanoin iha buat ruma mak sala ho oan-mane ne’ebé sai orgullu ba Montague ne’e. “Ó moras ka?”, ha’u husu.
        “Ó la’ós hakarak atu mai hasoru Shakespeare ka?” Invésde hatan, nia afinál fó-hanoin kona-ba ha’u-nia objetivu mai iha fatin ne’e. Ha’u hakru’uk ho neneik. “Mai, ha’u lori bá.” Mane ne’e desvia tiha loos konversa ne’e.
        Romeo lori ha’u bá palku kotuk nia diresaun. Kurtina boot sira sai dekorasaun ba fatin ne’e. Bainhira to’o iha ne’ebá, feto ida ho fuuk xokolate, hein tiha ona ami. Feto ne’e, haree ba elegante, falun-an ho vestidu toba nian. Ha’u koñese kedas feto ne’e. Juliet.
        “Ó hosi ne’ebé de’it mak ne’e, Doben?” feto ne’e husu ho maña ba nia doben. ”Sé mak feto ne’e?”, nia hatutan hodi haree tan mai ha’u-nia diresaun. Feto ne’e, loos kedas duni, la dook hosi sentimentu xiumés.
        “Ha’u haluha atu husu nia naran. Nia hakarak atu hasoru Señor Shakespeare.” Romeo, loos duni, nunka husu ha’u-nia naran. Ha’u ne’e apenas nu’udar feto ida hosi feto sira-ne’ebé hein atu hetan pedidu hosi mane-klosan hanesan nia.
        “Ó mak Anne ka? Shakespeare nia kaben?” Juliet siik.
        Ha’u doko-ulun filafali ho neneik. Sé mak ha’u? Ha’u laiha serteza ho ha’u-nia identidade rasik. Parese, ha’u ne’e nu’udar feto ida hosi feto sira, ne’ebé reprezenta tempu.
        “Iha ne’ebé mak ha’u bele hasoru Señor Shakespeare?” Ha’u seidauk haluha kona-ba ha’u-nia objetivu mai iha fatin ida-ne’e.
        Juliet hatudu ba iha diresaun kuartu ida nian. Fatin ida ne’ebé parese aktris sira uza atu troka roupa.
        Bainhira ha’u la’o bá iha kuartu ne’e, ha’u iha oportunidade haree Juliet dada Romeo ba iha sala klaran. Depois sira dansa hako’ak malu. Ah, sira ne’e, loos duni, nu’udar kazál ida ne’ebé iha armonia ba malu.
        BAINHIRA ha’u loke odomatan, nakukun hakonu vista. Ha’u-nia tilun akapta tanis ki’ikoan hosi kantu sala ne’e nian. Ha’u bele iha serteza katak ne’e mane ida nia lian. Naroman fraku hosi diresaun odomatan ne’ebé nakloke, halo ha’u-nia matan akapta mane ida nia kotuk-laran sa’e-tun, sa’e-tun: nia tanis namanas hela.
        “Anne? Ó mak ne’e ka?”, mane ne’e hasee ha’u sein fila oin.
        “La’ós, ha’u la’ós ó-nia Anne.”
        “Entaun, ó ne’e sé?
        Ha’u bila-an atu hatan ba pergunta mane ne’e nian. Ho neneik, nia fila nia isin-lolon. No nia matan fai to’o ha’u-nia fuan.
        “Anne….” Mane ne’e hako’ak kedas ha’u-nia isin-lolon. Konfuzaun ataka ha’u-nia an. Loos ka, ha’u ne’e mane ne’e nia kaben? “ Seráke ó sai hanesan ne’e, hafoin tiha ita hakoi Hamnet ka?”
        Hamnet? Sé tan mak ne’e? Laiha Hamnet iha istória Romeo ho Juliet nian.
        “Ita-nia oan-mane, loos duni, mate tiha ona, Anne. Favór, perdua ha’u. Perdua ha’u, ne’ebé okupadu loos ho palku sira-ne’e.” Arependimentu ne’ebé klean hatudu momoos iha mane ne’e nia oin.  Ha’u haree labarik mane oan ida toba-maten hela iha kaixaun laran.
        Ha’u-nia isin-lolon sai kaman no semo la hatene bá ne’ebé.
***
        HA’U sente ha’u-nia ain sama iha rai. Ha’u haree filafali prosesu hakoi-mate. Parese ida-ne’e hako’i mate-isin Hamnet nian ka? Imposivel. Ne’e hako’i-mate feto respeitada ida nian. Dezeñu feto bonita ida nian, tau iha kaixaun nia oin.
        Juliet ka? Ohin ha’u la’o hela ne’e, nia la’ós dansa namanas hela ho Romeo? Tansá maka akontesimentu ne’e mosu-sai mai rohan-rohan ba ha’u? Tuir loloos, bainhira haree sira dansa ohin, sabór meer nia bou-an iha ha’u-nia kakorok mós lakon. Maibé, buat ne’e akontese la kleur. Shakespeare halo sabór meer ne’e mai hikas filafali, até dobra liután duke antes.
        Seráke ha’u ne’e Anne? Mane ne’e nia doben. Oh, tansá mak iha buat barak mak la klaru iha ne’e?
        Mane bonitu ida la kleur halai tama ba iha rai-ku’ak laran. Matan hotu-hotu hateke ba nia. Lian dada-iis, rona ba, hosi diresaun ema sira ne’ebé mai hako’i-mate ne’e. “Hamlet!” Dala ida tan, konfuzaun ataka ha’u. Sá relasaun maka iha, entre Hamnet ho Hamlet. Parese Shakespeare kria Hamnet ne’e ba Hamlet ka? 
        Mane ne’ebé naran Hamlet ne’e bolu, no bolu hela naran ida, “Ophelia, Ophelia!” Ha’u hanoin, ne’e feto ne’ebé toba latan-an la book-an iha kaixaun laran ne’e nia naran. Parese, ne’e nia doben karik. Juliet nia ilas seluk. No feto ne’e mós mate hotu.
        Ha’u seidauk hetan resposta ho serteza bainhira mane ida naran Laertes konvida Hamlet atu luta hasoru-malu ho surik. Seráke Ophelia sai nu’udar razaun ba sira atu luta hasoru-malu? Feto ida mós, até, bele hamosu funu entre reinu rua.
        Hosi feto ho idade natoton, ne’ebé hatais vestidu metan ho fita iha nia kanotak, ne’ebé hamriik iha ha’u-nia sorin, ha’u hetan observasaun katak Laertes ne’e nu’udar Ophelia nia maun. No Hamlet, Ophelia nia doben oho tiha ona sira-nia aman. Feto ne’e hatama nia an ba iha mota laran. Dala ida tan istória domin ne’ebé nakonu ho laran-susar. No ha’u, dala ida tan, tama iha lasu rungu-ranga ida-ne’e nia laran.
        Tauk loos atu haree ba panorama iha oin ne’ebá. Mane-klosan rua prontu atu oho malu. Ha’u lakohi haree finál hosi buat sira-ne’e hotu. Sabór meer kontinua hanehan ha’u. Ha’u bele sente ha’u-nia isin-lolon tomak nakfilak-an sai meer, depois neneik-neneik partíkula sira hotu iha ha’u-nia isin-lolon sai moos-nabilan. Ha’u sai hatene loloos kona-ba ha’u-nia an.
Ha’u nu’udar de’it matan-been ne’ebé iha ilas feto ida nian.
FINÁL
*) Ida Fitri nu’udar eskritora  ida hosi Provinsia Aceh, Indonézia. Iha fulan-Marsu tinan 2015, ba dala uluk, Ida Fitri nia istória badak bele publika iha jornál Serambi Indonesia, hafoin tiha Suara Merdeka, Radar Malang, Republika, Kedaulatan Rakyat, Tempo, Pikiran Rakyat no mídia sira seluk.
**)Istória badak ne’e tradús hosi Abé Barreto Soares, no foti hosi Ida Fitri nia kolesaun istória badak ho títulu “Air Mata Shakespeare”.

Monday, January 9, 2017

IN MEMORIAM: KAHLIL GIBRAN, HA’U-NIA MENTÓR LITERÁRIU



“Todas as vidas humanas são poemas, porque nelas habita o sagrado e o mistério do mundo.”                                             JORGE CHICHORRO RODRIGUES

Se Kahlil Gibran, poeta Libanés ne’e mak Maromak sei fó moris naruk ba nia ida karik, horiseik, loron 6, fulan-Janeiru ne’e, nia halo tinan 134. Nia moris iha Beshari, Libanon iha tinan 1883. Nia moris mai, nia inan aman sira tau nia naran Gibran Khalil Gibran.

Horikalan tuku sanulu, iha ha’u-nia Uma Fatuhada, ha’u selebra poeta ne’e nia tinan ho maneira ida mak simples tebes. Ha’u sunu tiha lilin ki’ikoan haat, no hatuur iha meza au ida nia leten, no lilin sira-ne’e forma hanesan katupa, no nune’e tiha ha’u hatuur livru obra Kahlil Gibran nian tolu: “Yesus, Anak Manusia”, “Sang Kekasih” no “Puisi dan Prosa” iha lilin sira-ne’e nia sorin. Ha’u mós hahú hamulak ba Kahlil Gibran ho ita-nia lian Tétum. Ha’u konvida mós ha’u-nia oan mane, Habas, mak oras ne’e halo ona tinan sanulu, akompaña ha’u hodi hala’o serimónia ne’e. Bainhira haree ha’u hamulak, Habas, ho kuriozidade, husu ona ha’u, “Apai ko’alia ho sé? Ko’alia ho livru sira-ne’e ka?”. Ha’u hatan ba nia hodi dehan, “Ha’u ko’alia no hamulak ba Kahlil Gibran nia klamar. “Sé mak Kahlil Gibran?”, Habas husu tan. “Nia nu’udar Apai nia eskritór favoritu ida. Ó sei hanoin momentu ita bá Manatuto, Apai hamulak ba Apá Katuas nia klamar iha hadak leten ne’e?”, ha’u hatan ba Habas. Habas, mós to’o ikus dehan, “O, ok, ha’u hanoin Apai…”. 

Durante oras ida nia laran, ha’u husik lilin lakan, no hamulak. Habas tuur hakmatek ho ha’u. La oras, nia mós halimar ona ho ahi oan, no sunu kesak sira, tuir nia gostu, akompaña lilin haat mak lakan iha meza leten. Aleinde ha’u hamulak, ha’u mós loke fali livru tolu ne’e, hodi lee liu testu balu. Livru ida uluk ne’e ha’u sosa iha tinan 2013, no ida segundu ha’u sosa iha tinan 2008, no ida ikus ne’e ha’u sosa hahú kedas iha tinan 1991. 

Hosi livru “Sang Kekasih”, ha’u buka atu refleta ho klean ba poema ida ho titulu, “Nyanyian-Nyanyian Malam”. Liafuan sira tuirmai sai hanesan liafuan xave ba ha’u-nia reflesaun: “Sunyi adalah malam, namun dalam jubah kesunyian mimpi-mimpi membohongi penantian….” (pájina 8).. Hosi livru “Puisi dan Prosa”, ha’u lee poema “Kemahsyuran”. Liafuan sira tuirmai hosi poema ne’e halo ha’u mout liután iha Kahlil Gibran nia kontemplasaun:
“Aku berjalan sepanjang pasir tak kala air surut.
Lalu membungkuk, kutulis sebuah goresan di atas pasir.
Dan pada goresan itu kutuliskan apa yang kupirkan benakku
Dan apa yang didambakan jiwaku.
Dan saat air pasang,
Aku pulang ke darat,
Dan dari yang kutuliskan aku tak menemukan apapun
Aku cuma mendapati sasaran-tongkat dari seorang yang berjalan dengan buta.” (pájina 59).

Hosi livru “Prosa dan Puisi” ha’u mós lee parte balu hosi poema ho títulu “Penyair”. Refleta ba esensia sai poeta, Kahlil Gibran lori ha’u bá luku hamutuk ho nia, iha nia liafuan sira tuirmai:
“Akulah seorang yang terbuang di dunia ini,                                                    Akulah seorang yang terbuang dan sendiri, disiksa kesendirianku, yang pernah menjuruskan pikiranku ke sebuah kerajaan yang mempesona dan tak dikenal….” (pájina 54).
“Akulah seorang yang terbuang di dunia ini.
Akulah seorang penyair yang menghimpun dalam puisi apa yang hidup berhamburan dalam prosa;
Dan yang berhamburan dalam prosa apa yang hidup dihimpun dalam puisi.
Dan dari sini akulah seorang yang terbuang, dan aku yang terbuang akan kubiarkan sampai kematian mengangkatku ke atas dan memikulku bahkan ke negeriku.” (pájina 58).

Hosi livru “Yesus Anak Manusia”, ha’u lee liu fali kona-ba Kahlil Gibran nia biografia badak, no ha’u buka atu refleta klean ba nia viajen moris hosi ki’ik to’o boot, no to’o nia fila hikas fali ba rai rahun. Iha pájina 331 to’o 332, livru ne’e haktuir katak, “…..Pada usia 12 tahun ia berimigrasi ke Amerika bersama ibu dan kedua adik perempuannya. Di sanalah, secara tak sengaja namanya berubah menjadi Kahlil Gibran akibat pencatatan yang salah oleh pihak administrasi sekolah pertama yang diikutinya.
Sempat kembali ke tanah kelahirannya selama tiga tahun untuk memperdalam bahasa Arab, Kahlil Gibran menghabiskan masa remaja bersama seniman bohemian di Boston. Ia juga pernah tinggal di Paris selama setahun untuk berguru seni rupa pada beberapa seniman di Perancis. Pulang dari Perancis ia pindah ke New York dan menetap di kota ini sampai akhir hayat. Tulisan-tulisan Gibran dikenal luas karena cita rasa orientalnya yang eksotis, bahkan mistis.
Dianggap sebagai penyair Arab di perantaun terbesar, Kahlil Gibran meningal di New York pada tahun 1931. Ratusan pendeta dan para pemimpin agama, mewakili setiap aliran di bawah langit Timur, tertunduk khidmat dalam acara pemakaman itu. Mereka berasal dari Kristen Maronit, Protestan, Islam Syi’ah dan Sunni, Gereja Yunani Kuno, Yahudi, Druz, dan lain-lain. Kahlil Gibran dikuburkan di Beshari, Lebanon, tempat dia menjalani masa kanak-kanaknya.”

Iha Timor-Leste ne’e, ha’u foin maka foti inisiativa ida, no halo tiha ona inisiativa ne’e sai tradisaun pesoál ida ba selebrasaun aniversáriu Kahlil Gibran nian, hahú iha fulan Janeiru tinan 2006 iha ha’u-nia uma uluk, iha Komoro Kampung Baru.

Iha Janeiru tinan 2016, ha’u-nia alin Mica haruka “forward” pájina blog ida mai ha’u-nia pájina “facebook” kona-ba Kahlil Gibran, hodi fó hanoin mai ha’u kona-ba ha’u-nia mentór literáriu ida-ne’e nia obra no nia hanoin sira. Ha’u hatan ba nia katak, ha’u mós sei selebra Kahlil Gibran nia livru hodi lee filafali ninia livru sira.

Ha’u hahú hatene kona-ba Kahlil Gibran hanesan eskritór ida bainhiha iha tinan 1990 nia klaran, se la sala, iha sidade Yogyakarta, fatin ne’ebé ha’u haknauk matenek iha nivel estudu universitáriu, ha’u haree telenovela ida iha kanál televizaun Indonézia TVRI, ne’ebé iha atór ida, sita liafuan sira Kahlil Gibran nian hosi nia livru “Sayap-Sayap Patah” kona-ba domin.  Ha’u interesadu tebes ho liafuan sira-ne’e, ne’ebé klean no luan iha nia sentidu no dimensaun. Ha’u mós, iha loron hirak tuirmai, bá buka kedas ona livru ne’e, iha loja livru, atu sosa. Iha loja livru ida, ha’u hetan livru ne’e duni, no hetan mós livru sira seluk hanesan: “Sang Nabi”,“Taman Sang Nabi”,“Suara Sang Guru”, “Pralambang”, “Jiwa-Jiwa Pemberontak”,“Suara Penyair”,“Surat-Surat Cinta”,“Pasir dan Buih”, “Sang Pengembara” no seluk-seluk tan. Ha’u mós sosa hotu kedas livru sira-ne’e, sein tau konsiderasaun klean ba osan mak sei resta atu gasta ba ha’u-nia nesesidade sira seluk hanesan estudante universitáriu ida.

Hosi tinan ne’e kedas, ha’u hahú mout iha Kahlil Gibran nia pensamentu filozófiku sira liuhosi leitura mak ha’u halo ba livru sira-e’e. Ha’u mós konsidera kedas katak, Kahlil Gibran mak sei sai duni ha’u-nia mentór literáriu iha momentu ne’ebá no iha tempu ikusmai. Nia inspira tebes ha’u atu hakerek poezia sira. Ha’u mós sente katak hanesan “homem das letras” ida, ha’u-nia “voz interior” hetan resonánsia hosi Kahlil Gibran nia lian sira mak nia haktuir iha nia obra sira maka ha’u temi ona iha leten ne’e. To’o ikus, iha tinan 1991, ha’u mós hakerek duni poema ida ho lian Indonézia, ne’ebé iha ligasaun oituan ho poeta ne’e nia hanoin, hanesan tuirmai:

EKSPRESI PUITIKA

Di atas panggung
Kahlil Gibran tampil dan bilang
“Libanon adalah ekspresi puitikaku”
Tiba pula giliranku tampil
dan bilang
“Timor-Lorosa’e adalah ekspresi puitikaku”

Akan kutinggalkan sebuah monumen
di pelataran ini
lalu diam
dan menepi
--
1991-1994 

Depoisde hakerek poema ne’e, ha’u la barani atu publika iha Indonézia. To’o tiha ona iha Kanada mak ha’u barani haruka ba maluk Indonézia sira iha Olanda, hodi publika iha revista ida naran “Kreasi”. Hosi revista ne’e maka maluk editór ida naran A.Kohar Ibrahim (matebian ona) publika ha’u-nia livru kolesaun poezia ha’u-nian ba dahuluk ho títulu “Menari Mengelilingi Planet Bumi” iha tinan 1995.

Poema ne’e ha’u tradús rasik tiha ona ba lian Tetum hanesan tuirmai:

ESPRESAUN POÉTIKA

Iha palku leten
Kahlil Gibran mosu ho dehan,
“Libanon nu’udar espresaun poétika nian”
Nune’e mós ha’u nia tempu
Mosu ho dehan
“Lorosa’e nu’udar espresaun poétika nian”

Ha’u sei husik hela
monumentu ida
iha rai fehan
nune’e tiha ha’u nonok
no bá iha ninin
--                                                                                                    1991-1994

Ha’u haksolok katak hosi poema ne’e, mosu múzika oan ida ona, ne’ebé ha’u ho ha’u-nia grupu muzikál “SIN” hananu ona iha fatin-fatin durante ne’e, iha Timor-Leste, liu-liu iha sidade Dili laran. Husu boot katak iha tempu ikusmai, muzika oan ne’e bele hetan gravasaun iha estúdiu, hodi nune’e múzika oan ne’e bele semo mós namkari iha Timor-Leste laran tomak, no iha mundu rai-klaran. 

Ha’u iha previléjiu boot atu hahú kedas lee ona livru Kahlil Gibran nian, “Sang Nabi” iha nia versaun orijinál iha lian Inglés, “The Prophet” bainhira ha’u sei iha Yogyakarta, molok arranka ba Kanada atu tuir programa interkámbiu kulturál nian ida iha fulan Setembru tinan 1991.
“The Prophet” nu’udar Kahlil Gibran nia obra ‘masterpiece” ida. Livru ne’e ema tradús tiha ba lian lubuk oan ida ona. To’o tiha ona Kanada mak ha’u mós buka atu lee tan obra ne’e iha versaun ho lian Portugés, ho títulu “O Profeta”. Ha’u buka tiha ona atu lee mós livru ne’e iha versaun Español, ho títulu “El Profeta” iha tinan hirak liubá iha Timor-Leste. Razaun ha’u-nian atu buka lee iha lian sira mak ha’u temi ona ne’e, nu’udar dalan ida mai ha’u atu koko sabór livru ne’e nian iha lian sira-ne’ebé oin-oin, no mós iha tempu ne’ebé hanesan, ha’u buka atu haklean no haluan ha’u-nia koñesimentu kona-ba lian sira-ne’e.

Bainhira ha’u sei iha rai liur, la’o lemorai hanesan “vagabundo cultural” ida, ha’u iha mehi ida katak bainhira Timor-Leste hetan hikas fali ona ninia ukun an, ha’u hakarak tebes harii klubu amante obra Kahlil Gibran nian. Ideia ne’e ha’u haklaken ona ba maluk poeta no jornalista, Cancio “Cassimata” Ximenes iha tinan 2005 iha Jardim Lecidere. Ha’u hakarak tebes haree klubu ne’e mosu hodi hamatak no haburas obra literáriu Kahlil Gibran nian iha Timor-Leste.

Tinan kotuk ha’u hamosu grupu “Dada-lia Obra Kahlil Gibran” liuhosi “chatting” iha “messenger” ho maluk balu iha Timor-Leste. Husu boot klibur ne’e sei kontinua buras no matak, ho nia dinámika, hodi nune’e bele hamosu buat murak no furak relasiona ho Kahlil Gibran nia ezisténsia hanesan eskritór boot ida hosi Lebanon.

Ha’u hakarak konfesa katak Kahlil Gibran iha influensa maka’as iha ha’u-nia karreira literáriu hanesan poeta ida durante ne’e. Hosi nia livru “Pasir dan Buih”  ne’e mak ha’u aprende oinsá atu hakerek obra literáriu ho jenru ida naran aforisma. Ha’u impresionadu tebes ho aforisma sira balu hosi livru ne’e, hanesan haklaken tuirmai:

“Mereka yang iri, tanpa sadar memuji.”  (pájina 69).
Kediaman orang iri terlalu nyaring berbunyi.”  (pájina 56).
“Mimbar kemanusiaan bersemayam dalam hati yang diam; tak pernah dalam akal yang mudah bicara.”  (pájina 46).

Ha’u hakarak tebes haree obra literáriu sira Kahlil Gibran nian mosu iha lian Tétum. Ha’u hahú ona ho tradusaun ba lian Tétum ho obra “Sang Nabi” no “Pasir dan Buih” iha tinan hirak liubá. Maibé, tanba okupadu tebes ho servisu sira seluk hanesan durubasa ida, ha’u-nia projetu sira-ne’e seidauk to’o nia finalidade. 

Pesoalmente, buat ida mak sai úniku no interesante katak, ha’u ho Kahlil Gibran ne’e pertense ba zodíaku ida de’it--Kaprikornu. Ami partilla vizaun ne’ebé hanesan kona-ba moris ita ema  nian, ne’ebé nakonu ho nia metan no mutin. 

Kahlil Gibran sai tiha ona ha’u-nia mestre ka mentór literáriu ida iha tempu pasadu, oras ne’e nia kontinua sai ha’u-nia mestre ka mentór, no nia, laho dúvida, sei kontinua sai nafatin ha’u-nia mestre ka mentór literáriu ida iha tempu sira ikus mai.

Parabens, Maun Boot Kahlil Gibran, iha ó-nia aniversáriu iha tinan ida-ne’e! Ó-nia favór ha’u selu labele. Ó nia klamar moris nafatin, fanun ema lubun atu luku klean iha tasi-klean literáriu.
Kmanek no ksolok!
***
Fatuhada, Dili, 7 Janeiru 2017
@ JE/ABS/KM

Wednesday, January 4, 2017

MOMENTU SIRA-NE’EBÉ NAKONU HO INSPIRASAUN: PAULO COELHO, ESKRITÓR BRAZILEIRU



Dili, 14 Dezembru 2016

MOMENTU SIRA-NE’EBÉ NAKONU HO INSPIRASAUN: PAULO COELHO, ESKRITÓR BRAZILEIRU—1

“Domin nunka muda. Ita ema mak muda.”
--
Dili, Novembru-Dezembru 2016
@JE/ABS/KM

Dili, 16 Dezembru 2016

MOMENTU SIRA-NE’EBÉ NAKONU HO INSPIRASAUN: PAULO COELHO, ESKRITÓR BRAZILEIRU—2

“Di’ak liu mak ita hadomi ona dala ruma, no lakon domin ne’e, duké nunka hadomi.”
--
Dili, Novembru-Dezembru 2016
@JE/ABS/KM

Dili, 19 Dezembru 2016

MOMENTU SIRA-NE’EBÉ NAKONU HO INSPIRASAUN: PAULO COELHO, ESKRITÓR BRAZILEIRU—3

“Hadomi, no hetan hadomi, ne’e mak prisipál liuhotu. Buat sira seluk ne’e, nu’udar komplementáriu de’it.”
--
Dili, Novembru-Dezembru 2016
@JE/ABS/KM

Dili, 20 Dezembru 2016

MOMENTU SIRA-NE’EBÉ NAKONU HO INSPIRASAUN: PAULO COELHO, ESKRITÓR BRAZILEIRU—4

“Fuan ne’ebé simples iha kbiit liu atu hadomi sein iha limitasaun no sentimentu tauk.”
--
Dili, Novembru-Dezembru 2016
@JE/ABS/KM

Dili, 24 Dezembru 2016

MOMENTU SIRA-NE’EBÉ NAKONU HO INSPIRASAUN: PAULO COELHO, ESKRITÓR BRAZILEIRU—5

“Domin ne’e nu’udar halusinogen ne’ebé iha kbiit boot liuhotu iha mundu. Domin halo ita haree no rona buat sira-ne’ebé la reál.”
--
Dili, Novembru-Dezembru 2016
@JE/ABS/KM

MOMENTU SIRA-NE’EBÉ NAKONU HO INSPIRASAUN: PAULO COELHO, ESKRITÓR BRAZILEIRU—6

“Lalika kait fali kada esperiénsia domin ne’ebé foun ho esperiénsia sira pasadu nian.”
--
Dili, Novembru-Dezembru 2016
@JE/ABS/KM

MOMENTU SIRA-NE’EBÉ NAKONU HO INSPIRASAUN: PAULO COELHO, ESKRITÓR BRAZILEIRU—7

“Fásil loos atu hamosu ódiu liuhosi twitter. Buat ne’ebé difísil maka haklaken sentimentu domin.”
--
Dili, Novembru-Dezembru 2016
@JE/ABS/KM

MOMENTU SIRA-NE’EBÉ NAKONU HO INSPIRASAUN: PAULO COELHO, ESKRITÓR BRAZILEIRU—8

“Hala’o moris ne’e sein iha arrependimentu, hadomi ba sein presiza atu esplika.”
--
Dili, Novembru-Dezembru 2016
@JE/ABS/KM

Dili, 29 Dezembru 2016

MOMENTU SIRA-NE’EBÉ NAKONU HO INSPIRASAUN: PAULO COELHO, ESKRITÓR BRAZILEIRU—9

“Domin ne’e nu’udar laran-ksolok. Terus ne’e la’ós nu’udar parte hosi domin.”
--
Dili, Novembru-Dezembru 2016
@JE/ABS/KM

MOMENTU SIRA-NE’EBÉ NAKONU HO INSPIRASAUN: PAULO COELHO, ESKRITÓR BRAZILEIRU—10

“Domin falsu ne’e hakarak nia an mak iha laran haksolok.”
--
Dili, Novembru-Dezembru 2016
@JE/ABS/KM

MOMENTU SIRA-NE’EBÉ NAKONU HO INSPIRASAUN: PAULO COELHO, ESKRITÓR BRAZILEIRU—11

“Domin loloos ne’e hakarak atu ema ne’ebé hetan domin ne’e, iha laran haksolok.”
--
Dili, Novembru-Dezembru 2016
@JE/ABS/KM

MOMENTU SIRA-NE’EBÉ NAKONU HO INSPIRASAUN: PAULO COELHO, ESKRITÓR BRAZILEIRU—12

“Ema matenek ne’e hadomi. Ema beik buka meius atu komprende kona-ba domin.”
--
Dili, Novembru-Dezembru 2016
@JE/ABS/KM

MOMENTU SIRA-NE’EBÉ NAKONU HO INSPIRASAUN: PAULO COELHO, ESKRITÓR BRAZILEIRU—13

“Labele tauk atu taka pájina tuan. Moris sei tulun ó atu loke pájina foun.”
--
Dili, Novembru-Dezembru 2016
@JE/ABS/KM

Dili, 30 Dezembru 2016

MOMENTU SIRA-NE’EBÉ NAKONU HO INSPIRASAUN: PAULO COELHO, ESKRITÓR BRAZILEIRU—14

“Domin bele lori ita bá infernu, ka bá lalehan, maibé nunka nonok iha fatin ida de’it.”
--
Dili, Novembru-Dezembru 2016
@JE/ABS/KM

Dili, 2 Janeiru 2017

MOMENTU SIRA-NE’EBÉ NAKONU HO INSPIRASAUN: PAULO COELHO, ESKRITÓR BRAZILEIRU—15

“Domin ne’e hanesan ho twitter: ema tuir ita, ema la tuir ita, ka ema blokeia ita.”
--
Dili, Novembru-Dezembru 2016-Janeiru 2017
@JE/ABS/KM

MOMENTU SIRA-NE’EBÉ NAKONU HO INSPIRASAUN: PAULO COELHO, ESKRITÓR BRAZILEIRU—16

“Hafoin tiha de’ut malu ho terus, to’o ikus ha’u konsiente: domin ne’e signfika katak fiar ba ó-nia fuan sorin-balun.”
--
Dili, Novembru-Dezembru 2016-Janeiru 2017
@JE/ABS/KM